आजदेखि छठ पर्व सुरु: नहाय–खाय विधिसँगै चारदिने महापर्वको रौनक, घाट सजाउन चटारो

जनकपुरधाम, २७ कात्तिक: सूर्यदेव र छठी माताको उपासनाका लागि विशेष महत्त्व राख्ने छठ महापर्व आज शुक्रबारदेखि सुरु भएको छ। कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइने यस पर्वको पहिलो दिन आज व्रतालुले नहाय–खाय विधि गर्दैछन्।

नहाय–खाय छठ पर्वको प्रारम्भिक तथा शुद्धताको प्रतीक मानिने विधि हो। यस दिन व्रतालुले बिहानै स्नान गरी घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

विशेषगरी चामल, चना दाल र लौका वा फर्सीको तरकारी पकाएर खाने चलन छ। भोजन तयार गर्दा सरसफाइ, शुद्धता र धार्मिक नियमलाई विशेष ध्यान दिइन्छ। कतिपय परिवारमा नयाँ माटाका भाँडाकुँडा प्रयोग गर्ने परम्परा पनि छ।

नहाय–खायबाट सुरु हुने छठ पर्वमा व्रतालुले चार दिनसम्म विशेष नियम, संयम र श्रद्धाका साथ पूजा तथा उपवास गर्छन्।

छठ पर्वका चार दिनका मुख्य विधि

यस वर्ष छठ पर्व नोभेम्बर १३ देखि १६ सम्म मनाइँदैछ। चार दिनमा सम्पन्न हुने यस पर्वका मुख्य विधि निम्नअनुसार छन्।

पहिलो दिन – नहाय–खाय (नोभेम्बर १३, शुक्रबार)

पर्वको पहिलो दिन व्रतालुले बिहानै स्नान गरी घर, भान्सा र पूजास्थल सफा गर्छन्। त्यसपछि शुद्ध तथा सात्त्विक भोजन ग्रहण गरिन्छ। यस दिनदेखि व्रतालुले खानपान र आचरणमा विशेष शुद्धता अपनाउन थाल्छन्।

दोस्रो दिन – खरना (नोभेम्बर १४, शनिबार)

पर्वको दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ। यस दिन व्रतालुले दिनभर उपवास बसेर साँझ पूजा गरेपछि प्रसाद ग्रहण गर्छन्।

खरनाका लागि सामान्यतया सख्खर वा गुडबाट बनाइएको खीर, रोटी तथा अन्य शुद्ध परिकार तयार गरिन्छ। प्रसाद ग्रहण गरेपछि व्रतालुले कठिन निर्जला उपवास सुरु गर्छन्, जुन भोलिपल्ट साँझको अर्घ्य र अन्तिम दिन बिहानको पूजा पूरा भएपछि सम्पन्न हुन्छ।

तेस्रो दिन – साँझको अर्घ्य (नोभेम्बर १५, आइतबार)

छठ पर्वको मुख्य दिन मानिने तेस्रो दिन व्रतालु तथा श्रद्धालु नदी, पोखरी, तलाउ र जलाशयका घाटमा पुग्छन्।

अस्ताउँदो सूर्यलाई जल, दूध, फलफूल, ठेकुवा, कसार तथा अन्य प्रसाद चढाएर अर्घ्य दिइन्छ। यस दिन घाटमा परिवारका सदस्य, आफन्त र समुदायका मानिसहरूको ठूलो उपस्थिति रहने गर्छ।

चौथो दिन – बिहानको अर्घ्य तथा पारण (नोभेम्बर १६, सोमबार)

पर्वको अन्तिम दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। त्यसपछि पूजा सम्पन्न गरी व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गर्दै व्रतको पारण गर्छन्। यससँगै चारदिने छठ महापर्व सम्पन्न हुन्छ।

काठमाडौं उपत्यकाका १७ स्थानमा छठको तयारी

छठ पर्वलाई लक्षित गर्दै काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नदी किनार, पोखरी तथा जलाशयमा तयारी तीव्र पारिएको छ।

राष्ट्रिय समाचार समितिका अनुसार यस वर्ष काठमाडौं उपत्यकाका १७ स्थानमा छठ पूजाका लागि घाट निर्माण, सरसफाइ, प्रकाश व्यवस्था र अन्य आवश्यक पूर्वाधारको काम भइरहेको छ।

गौरीघाट, गुह्येश्वरी, कमलपोखरी, थापाथली, टेकु, बानेश्वर क्षेत्र, कुपण्डोल, बल्खु, विष्णुमती नदी किनार, नक्खु नदी किनार, तीनकुने दोभान, टंकेश्वर, बक्सिदह, कुलेश्वर, रामघाट र बालाजुको बैशधारालगायत क्षेत्रमा तयारी भइरहेको छ।

गौरीघाट छठ पूजा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष अनिल सिंहका अनुसार गौरीघाटमा मात्रै ५५७ जना व्रतालुलाई सहज हुने गरी व्यवस्था मिलाइँदैछ। घाटमा टेन्ट, बत्ती तथा सरसफाइको काम भइरहेको छ।

छठ पर्व तराई–मधेशमा परम्परागत रूपमा व्यापक रूपमा मनाइँदै आएको भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा काठमाडौं उपत्यका र पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पनि यसको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ।

मधेश प्रदेशमा छठको विशेष रौनक

मधेश प्रदेशका धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सप्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सालगायत जिल्लामा छठ पर्वको विशेष महत्त्व छ।

जनकपुरधामको गङ्गासागर, धनुषसागर, अरगज्जा पोखरीलगायत धार्मिक तथा ऐतिहासिक पोखरीहरूमा छठका लागि विशेष तयारी गरिन्छ।

यस अवधिमा स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, सरसफाइ टोली र छठ पूजा व्यवस्थापन समितिहरूले घाट व्यवस्थित गर्ने, प्रकाशको व्यवस्था मिलाउने, भीड व्यवस्थापन गर्ने तथा सुरक्षाका उपाय अपनाउने काम गर्छन्।

छठ पर्वका अवसरमा घरघरमा ठेकुवा, भुसुवा, कसारलगायत परम्परागत प्रसाद बनाउने तयारी पनि भइरहेको छ।

सूर्य उपासनासँग जोडिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व

छठ पर्व सूर्यदेव र छठी माताप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने प्राचीन पर्व हो। सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा, स्वास्थ्य र प्रकृतिको प्रमुख आधारका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा यस पर्वसँग जोडिएको छ।

यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। सामान्यतया अन्य धार्मिक परम्परामा उदाउँदो सूर्यलाई विशेष महत्त्व दिइने भए पनि छठमा अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ पूजा गरिन्छ।

व्रतालुले परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, स्वास्थ्य र सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै उपवास तथा पूजा गर्ने धार्मिक विश्वास छ।

सरसफाइ, सुरक्षा र वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिन आग्रह

छठ पर्वका क्रममा नदी, पोखरी तथा जलाशयमा ठूलो सङ्ख्यामा श्रद्धालु भेला हुने भएकाले सरसफाइ र सुरक्षा व्यवस्थामा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

स्थानीय प्रशासन तथा पूजा व्यवस्थापन समितिहरूले घाटमा फोहोर व्यवस्थापन, पर्याप्त प्रकाश, सुरक्षित आवागमन, प्राथमिक उपचार र भीड नियन्त्रणको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ।

श्रद्धालुलाई नदी तथा पोखरीमा जथाभावी फोहोर नफाल्न, प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्न, बालबालिकालाई पानीको किनारमा एक्लै नछाड्न तथा सुरक्षाकर्मीको निर्देशन पालना गर्न आग्रह गरिएको छ।

चार दिनसम्म श्रद्धा, संयम र सामूहिक सहभागिताका साथ मनाइने छठ पर्वले धार्मिक आस्था मात्र नभई सामाजिक एकता, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक सहकार्यलाई समेत बलियो बनाउँदै आएको छ।